Czy kto\u015b jeszcze pami\u0119ta, \u017ce Andrzej Stasiuk, niemal u pocz\u0105tk\u00f3w swej literackiej tw\u00f3rczo\u015bci (to znaczy zanim sta\u0142 si\u0119 znanym autorem powie\u015bci \u201eBia\u0142y kruk\u201d czy zbioru opowiada\u0144 \u201ePrzez rzek\u0119\u201d), opublikowa\u0142 tomik wierszy pod tytu\u0142em \u201eWiersze mi\u0142osne i nie\u201d?<\/p>\n
Ja oczywi\u015bcie wiem, \u017ce Stasiuk debiutowa\u0142 \u2013 w sensie ksi\u0105\u017cki – proz\u0105 (\u201eMury Hebronu\u201d), ale przez pewien czas \u2013 na prze\u0142omie lat 80. i 90. Zw\u0142aszcza – funkcjonowa\u0142 w \u015bwiadomo\u015bci czytelniczej (jak i krytycznej) jako poeta – prozaik. Potem jako\u015b wierszy zaniecha\u0142, przynajmniej oficjalnie. Ale wypada przypomnie\u0107, \u017ce odruch liryczny by\u0142 u tego pisarza pierwotny. Efektem pobytu w wi\u0119zieniu w Stargardzie Szczeci\u0144skim (praprzyczyna: dezercja podczas odbywania s\u0142u\u017cby wojskowej w Ludowym Wojsku Polskim; sam autor sporo o tym wspomina w ksi\u0105\u017cce \u201eJak zosta\u0142em pisarzem. Pr\u00f3ba autobiografii intelektualnej\u201d) by\u0142 nigdy niewydany tom wierszy \u201eMiasto Gwiazda\u201d (z angielskiego \u201estar\u201d i pras\u0142owia\u0144skiego \u2013 chyba \u2013 \u201egard\u201d, czyli w\u0142a\u015bnie \u201emiasto\u201d, \u201egr\u00f3d\u201d). Podobno \u2013 jak powiada legenda \u2013 autor ten zbi\u00f3r liryk\u00f3w zwyczajnie zniszczy\u0142, nie b\u0119d\u0105c usatysfakcjonowanym jego artystycznym kszta\u0142tem. Ale mo\u017ce le\u017cy on jednak gdzie\u015b w przepa\u015bciach szuflad, podobnie jak \u2013 r\u00f3wnie\u017c nieopublikowany do tej pory, o czym wci\u0105\u017c Pisarzowi przypominam \u2013 poemat o w\u0119dr\u00f3wce z warszawskiej Pragi na lewy brzeg stolicy. \u017be takowy poemat istnieje \u2013 wiem, bo sam go widzia\u0142em na w\u0142asne oczy, a nawet dokona\u0142em redakcji tego tekstu, niestety przez Autora dotychczas niewykorzystanej.<\/p>\n
My w Muzeum Literatury tylko czekamy na takie gratki \u2013 i to niekoniecznie musi by\u0107 od razu zwi\u0105zane ze \u015bmierci\u0105 artysty oraz porz\u0105dkami w papierach, jakie zazwyczaj spadkobiercy wtedy robi\u0105. Czasami dostajemy rzeczy niepublikowane, nawet z zapisem karencyjnym (\u017ce nie wolno nam tego upubliczni\u0107 przez jaki\u015b okre\u015blony czas \u2013 mierzony \u2013 no w\u0142a\u015bnie \u2013 najcz\u0119\u015bciej od \u015bmierci tw\u00f3rcy). Tak, gdyby Stasiuk jednak przechowa\u0142 cho\u0107 jeden egzemplarz (i\u00a0 to najlepiej jeszcze r\u0119kopi\u015bmienny) \u201eMiasta gwiazdy\u201d i zechcia\u0142 nam go kiedy\u015b \u2013 a cho\u0107by i sekretnie podarowa\u0107 (odsprzeda\u0107?) \u2013 hooo, to by\u015bmy si\u0119 uradowali.<\/p>\n
Tom wierszy p\u00f3\u017aniejszego autora \u201eDukli\u201d nie jest jednorodny. Intuicja podpowiada mi, \u017ce jest zapisem (mo\u017ce lepiej: \u015bwiadectwem?) ewolucji artysty \u2013 od tekst\u00f3w nieco jakby retorycznych, mocno zakorzenionych w literacko\u015bci (wi\u0119c erudycyjnych, aluzyjnych), ale te\u017c jakby nieco przegadanych czy te\u017c \u201eupoematowionych\u201d \u2013 do tych ju\u017c zwartych, opartych na opisie i pos\u0142uguj\u0105cych si\u0119 ascetyczn\u0105 metafor\u0105. Jak cho\u0107by ten, w jaki\u015b spos\u00f3b emblematyczny dla tej \u201edrugiej\u201d grupy wierszy:<\/p>\n
***<\/p>\n
W kuchni dowiadujemy si\u0119, \u017ce umrzemy. Podczas szperania
\nw szafkach zimne naczynia wydaj\u0105 cichy
\nbrz\u0119k, wieczorem z kryszta\u0142kami\u00a0 cukru
\nniechc\u0105cy miesza si\u0119 s\u00f3l. Niewinno\u015bci piosenka
\nnabiera do\u015bwiadczenia gdy w paradoksalnym
\nigloo lod\u00f3wki odkrywamy tylko l\u00f3d.
\nViva la muerte! w pr\u00f3\u017cnym pude\u0142ku
\ns\u0142ycha\u0107 \u2013 kawy ani krzty, okruchy chleba
\nsprzed dwu dni osi\u0105gn\u0119\u0142y twardo\u015b\u0107 minera\u0142u.<\/p>\n
Kt\u00f3rego\u015b dnia tutaj nie wejdziemy a wszystko
\npozostanie tak jak jest. Zapach pustki
\nalbo ulubionych potraw b\u0119dzie po
\nstaremu si\u0119 unosi\u0142, b\u0119dzie kapa\u0142 kran
\nlecz najdrobniejszej my\u015bli kropla nie poruszy.
\nSzklanki zadzwoni\u0105 kiedy kto\u015b, szukaj\u0105c \u015blad\u00f3w,
\nb\u0119dzie przeszukiwa\u0142 nasze szafki.<\/p>\n
<\/p>\n
Jak wiadomo funkcjonowa\u0142a, a mo\u017ce nawet nadal funkcjonuje taka teza, \u017ce jest w naszej wsp\u00f3\u0142czesnej poezji nurt zwany neobarokiem. Nawet ju\u017c nie sz\u0142oby tu o wiersze Jaros\u0142awa Marka Rymkiewicza czy zapomnianego sk\u0105din\u0105d Jerzego Harasymowicza (niedawno m\u00f3j kumpel obroni\u0142 doktorat o \u201ebaroku u Harasymowicza\u201d, co wspomnian\u0105 tez\u0119 jako\u015b tam by szcz\u0105tkowo potwierdza\u0142o\u2026), ale te\u017c o dzia\u0142alno\u015b\u0107 m\u0142odszych liryk\u00f3w \u2013 jak Eugeniusz Tkaczyszyn Dycki, w\u0142a\u015bnie Stasiuk (ale jako poeta) czy cho\u0107by pisz\u0105cy te s\u0142owa.<\/p>\n
Stasiuk (poeta) i barok? No przecie\u017c nie przez wsp\u00f3lnictwo form \u2013 cho\u0107 akurat w powy\u017cszym wierszu \u0142adna jest ta inwersja i przerzutniowo\u015b\u0107, wytwarzaj\u0105ce wra\u017cenie pewnej archaiczno\u015bci. Wi\u0119c je\u015bli ju\u017c\u00a0 – to przez temat. I podany poniek\u0105d podobnie, co u metafizyk\u00f3w barokowych: wi\u0119c nie z pespektywy \u017cycia mowa tu o \u015bmierci, ale z perspektywy grobu. W tej kuchni, co niegdy\u015b do nas nale\u017ca\u0142a (wci\u0105\u017c jeszcze nale\u017cy, dopiero dowiadujemy si\u0119, \u017ce umrzemy, ale w\u0142a\u015bciwie jest tak by\u015bmy ju\u017c umarli, a tylko konstatowali ten fakt ex post) ju\u017c nas nie ma, ju\u017c kto\u015b inny przegl\u0105da nasze rzeczy, kt\u00f3re zreszt\u0105 w \u017caden spos\u00f3b nie zapisa\u0142y naszego istnienia. Jako\u015b tak od razu przypomina mi si\u0119 wiersz Daniela Naborowskiego \u201eKr\u00f3tko\u015b\u0107 \u017cywota\u201d. Omnis moriar chcia\u0142oby si\u0119 powiedzie\u0107 \u2013 ta nasza niegdysiejsza przestrze\u0144 zamieszkiwana jest ju\u017c tylko przez przedmioty (a tak\u017ce minera\u0142y czy ro\u015bliny), w jakich nie odbi\u0142a si\u0119 w \u017caden spos\u00f3b nasza egzystencja (wi\u0119c przeszukiwanie szafek i tak p\u00f3jdzie na marne).<\/p>\n
Wiele pejza\u017cy w tych \u201edrugich\u201d wierszach Stasiuka pozbawionych jest obecno\u015bci cz\u0142owieka, je\u015bli nie liczy\u0107 podmiotu m\u00f3wi\u0105cego oczywi\u015bcie. To opisy przyrody, bardzo zreszt\u0105 pi\u0119kne, rozwa\u017cania nad natur\u0105 czasu (te\u017c obsesyjny barokowy temat!); sezonami, pogod\u0105. Jest metafizyka, a nie ma, jak powiedziano, cz\u0142owieka. Ludzie staj\u0105 si\u0119 co najwy\u017cej jakimi\u015b anonimowymi sylwetkami (czy mo\u017ce nawet raczej konturami jedynie) przesuwaj\u0105cymi si\u0119 w tle i w\u0142a\u015bciwie nierozpoznawalnymi.<\/p>\n
Ale jest i drugi biegun \u2013 oto przyk\u0142ad:<\/p>\n
***<\/p>\n
Siedzia\u0142em obok kierowcy.
\nCzterna\u015bcie godzin jazdy z d\u0142ug\u0105 przerw\u0105
\nna pija\u0144stwo. Z przeciwka nadci\u0105ga\u0142y ob\u0142oki
\nb\u0142ota i nierealnych \u015bwiate\u0142. Samoch\u00f3d
\nby\u0142 m\u0105dry i stary. Zakr\u0119ty bra\u0142 po omacku.
\nW\u0142a\u015bciwie mog\u0142oby nas nie by\u0107.<\/p>\n
Papierosy mia\u0142y smak miasta opuszczanego
\no zmierzchu, w porze gdy ka\u017cda podr\u00f3\u017c
\nwygl\u0105da na ucieczk\u0119. Nam te\u017c pali\u0142o si\u0119 pod stopami.
\nMusieli\u015bmy rusza\u0107 nim wytrze\u017awiejemy.<\/p>\n
Stacje benzynowe, noc jak kawa
\nrozlana na czarnym stoliku. \u015amier\u0107 to si\u0119
\nzbli\u017ca\u0142a, to znowu oddala\u0142a i byli\u015bmy jak
\nte d\u0142ugonogie owady \u015blizgaj\u0105ce si\u0119 po powierzchni wody
\nza lekkie by uton\u0105\u0107 i zarazem bezskrzyd\u0142e.<\/p>\n
<\/p>\n
Ten wiersz nie pochodzi ju\u017c z tomiku, zosta\u0142 napisany p\u00f3\u017aniej i wydrukowany premierowo w jednym z numer\u00f3w \u201eCzasu Kultury\u201d. To jeden z ostatnich upublicznionych Stasiukowych utwor\u00f3w poetyckich, za chwil\u0119 autor odwr\u00f3ci si\u0119 od liryki.<\/p>\n
Prawda, \u017ce mamy tu scenk\u0119, jakby wyj\u0119t\u0105 z p\u00f3\u017aniejszej prozy autora \u201eGrochowa\u201d? Ze znanymi motywami: podr\u00f3\u017c\u0105, oniryczno \u2013 alkoholowym klimatem, dziwacznym niepokojem, rodzajem niesprecyzowanej desperacji.\u00a0 I prosz\u0119 \u2013 tym razem to \u015bwiat jest nieobecny, w centrum znajduje si\u0119 natomiast cz\u0142owiek w sytuacji dla pisarstwa Stasiuka podstawowej: to znaczy egzystencjalnej. I to \u2013 w sumie poetyckie jednak – por\u00f3wnanie w kodzie wiersza; definiuj\u0105ce bohater\u00f3w podr\u00f3\u017cy w sytuacji zawieszenia \u2013 niezdolnych do wzlotu, ale te\u017c zabezpieczonych przed upadkiem. A \u015bmier\u0107 tym razem nie jawi si\u0119 jako fakt, ale zapowied\u017a.<\/p>\n
Jest Stasiuk, jako stylista, prozaikiem, kt\u00f3ry pozosta\u0142 poet\u0105 i zaiste cz\u0119sto proz\u0119 poetyck\u0105 uprawiaj\u0105cym. Pewnie mniej w tekstach eseistycznych, ale i tam nader cz\u0119sto pos\u0142uguje si\u0119 metaforyzacj\u0105. Wci\u0105\u017c zdarza mu si\u0119 stworzy\u0107 \u201ebezcz\u0142owiecze\u201d pejza\u017ce, ale to jednak jednostka ludzka, a i spo\u0142ecze\u0144stwo, kultura staj\u0105 si\u0119 coraz cz\u0119\u015bciej rzeczywistymi bohaterami jego najnowszych tekst\u00f3w.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"
Czy kto\u015b jeszcze pami\u0119ta, \u017ce Andrzej Stasiuk, niemal u pocz\u0105tk\u00f3w swej literackiej tw\u00f3rczo\u015bci (to znaczy zanim sta\u0142 si\u0119 znanym autorem powie\u015bci \u201eBia\u0142y kruk\u201d czy zbioru opowiada\u0144 \u201ePrzez rzek\u0119\u201d), opublikowa\u0142 tomik wierszy pod tytu\u0142em \u201eWiersze mi\u0142osne i nie\u201d? Ja oczywi\u015bcie wiem, […]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[1],"tags":[14,95,96,94,97],"class_list":["post-479","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-bez-kategorii","tag-andrzej-stasiuk","tag-neobarok","tag-rekopisy","tag-wiersze","tag-wiersze-milosne-i-inne"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/klejnocki.muzeumliteratury.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/479","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/klejnocki.muzeumliteratury.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/klejnocki.muzeumliteratury.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/klejnocki.muzeumliteratury.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/klejnocki.muzeumliteratury.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=479"}],"version-history":[{"count":7,"href":"https:\/\/klejnocki.muzeumliteratury.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/479\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":486,"href":"https:\/\/klejnocki.muzeumliteratury.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/479\/revisions\/486"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/klejnocki.muzeumliteratury.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=479"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/klejnocki.muzeumliteratury.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=479"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/klejnocki.muzeumliteratury.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=479"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}