Od ponad roku mam zaszczyt uczestniczy\u0107 w obradach Kapitu\u0142y przyznaj\u0105cej comiesi\u0119czn\u0105 nagrod\u0119 Warszawskiej Premiery Literackiej (fundowanej przez w\u0142adze miasta sto\u0142ecznego). Spotykamy si\u0119 regularnie, w nader wybitnym gronie t\u0142umaczy, badaczy, krytyk\u00f3w i znawc\u00f3w literatury. Czytamy sporo ksi\u0105\u017cek i to bardzo rozmaitych.
\nZ tej mojej dzia\u0142alno\u015bci kilka refleksji, co pewnie nie nowe.<\/p>\n
Po pierwsze \u2013 wydawcy wcale nie tak ch\u0119tnie podsy\u0142aj\u0105 nam sw\u0105 produkcj\u0119. Ba! Bywaj\u0105 i takie wydawnictwa, kt\u00f3re wr\u0119cz sami prosimy \u2013 domy\u015blaj\u0105c si\u0119, \u017ce ta czy inna ksi\u0105\u017cka wydaje si\u0119 warto\u015bciowa \u2013 o egzemplarze. A jednak spotykamy si\u0119 \u2013 nie tak zn\u00f3w rzadko \u2013 z nieufn\u0105 czy nawet lekcewa\u017c\u0105c\u0105 postaw\u0105 edytor\u00f3w.<\/p>\n
Po drugie \u2013 obserwuj\u0105c listy bestseller\u00f3w, publikowane w rozmaitych gazetach papierowych, dostrzegamy, \u017ce grono faworyt\u00f3w czytelniczych dramatycznie nie pokrywa si\u0119 z \u2013 i to ju\u017c od pewnego czasu \u2013 z naszymi faworytami do nagr\u00f3d. Jakby istnia\u0142y dwie literatury: ta, kt\u00f3ra jest kupowana i ta, kt\u00f3ra, poddawana recenzji jako\u015bciowej, broni si\u0119 jako\u015b, oferuj\u0105c czytelnikowi prze\u017cycia, tak to nazwijmy, \u201ewy\u017cszego rz\u0119du\u201d (filozoficzne, epickie, j\u0119zykowe, intelektualne, egzystencjalne itd.).<\/p>\n
Druga obserwacja jako\u015b uzasadnia t\u0119 pierwsz\u0105. \u017beby dosta\u0107 nagrod\u0119 \u2013 nawet tak skromn\u0105 jak Warszawskiej Premiery Literackiej \u2013 ksi\u0105\u017cka musi jednak, m\u00f3wi\u0105c staro\u015bwiecko i nieco kolokwialnie, reprezentowa\u0107 jaki\u015b poziom. \u017beby si\u0119 dobrze sprzeda\u0107 \u2013 jak ilustruj\u0105 kszta\u0142ty bestsellerowych notowa\u0144 \u2013 najwyra\u017aniej nie musi, a mo\u017ce nawet \u2013 tak to ujm\u0119 \u2013 nie powinna.<\/p>\n
Bo, powiedzmy to wyra\u017anie, na tych ksi\u0105\u017ckowogie\u0142dowych notowaniach, z ca\u0142ym szacunkiem, ale zwyk\u0142 dominowa\u0107 ostatnio wulgarny ch\u0142am. I tyle. Ksi\u0105\u017cki \u015bmiecie oraz ksi\u0105\u017cki rozrywkowe \u2013 i to z dolnych rejon\u00f3w zabawy.<\/p>\n
Nagrody literackie najwyra\u017aniej przesta\u0142y spe\u0142nia\u0107 funkcje maszyn promocyjnych (broni\u0105 si\u0119 jeszcze twierdze Grenady, np. Nike czy Nagroda Gdyni). Jakie\u015b tam historie o m\u0142odocianych wampirach czy kresowych bimbrownikach \u2013 egzorcystach maj\u0105 swoj\u0105 publiczno\u015b\u0107, kt\u00f3rej oboj\u0119tna jest fachowa czy instytucjonalna recenzja. Ten fenomen nie pojawi\u0142 si\u0119 ostatnio \u2013 ta sytuacja narasta\u0142a i krystalizowa\u0142a si\u0119 przez lata \u2013 ale teraz najwidoczniej nast\u0105pi\u0142 prze\u0142om i wreszcie wida\u0107 to wszystko wyra\u017anie.<\/p>\n
Ma to te\u017c prze\u0142o\u017cenie na rynek. Nagroda dla wybitnej, niszowej jednak ksi\u0105\u017cki to raptem kilka, g\u00f3ra kilkadziesi\u0105t tysi\u0119cy z\u0142otych (w przypadkach ekskluzywnych \u2013 jak Nike, Angelus czy Gdynia \u2013 100, 150 tysi\u0119cy). A to przecie\u017c r\u00f3wnowarto\u015b\u0107 honorarium za jedn\u0105, dobrze sprzedaj\u0105c\u0105 si\u0119 pozycj\u0119 z gatunku \u015bmieciowych.<\/p>\n
Oczywi\u015bcie \u2013 pozostaje jeszcze kwestia presti\u017cu, dumy i ewentualnego medialnego rozg\u0142osu. Tw\u00f3rcy \u015bmieciowi zdaj\u0105 si\u0119 jednak absolutnie lekcewa\u017cy\u0107 ten aspekt. Kto\u015b tam zgarnia jednorazow\u0105 \u015bmietank\u0119 got\u00f3wkow\u0105 i medialn\u0105, a oni tymczasem licz\u0105 realn\u0105 kas\u0119, kt\u00f3ra wp\u0142ywa regularnie na ich konta. <\/p>\n